Đa dạng hóa danh mục là gì?

Đa dạng hóa danh mục (portfolio diversification) là việc phân bổ tài sản hoặc nguồn rủi ro của một danh mục sang nhiều đối tượng, thay vì để kết quả phụ thuộc chủ yếu vào một trong số đó. Nó không chỉ quan tâm "nắm giữ bao nhiêu loại tài sản", mà còn quan tâm mỗi loại tài sản chiếm tỷ trọng bao nhiêu, và liệu chúng có cùng chịu ảnh hưởng của một yếu tố hay không.

Đa dạng hóa có thể thay đổi mức ảnh hưởng của một tài sản, một bên phát hành hay một sự cố hệ thống lên toàn bộ danh mục, nhưng không bảo đảm có lãi, cũng không loại bỏ những rủi ro như thị trường giảm, thanh khoản không đủ hay sai sót vận hành. Bài này chỉ giải thích khái niệm đó vận hành thế nào, không đưa ra tỷ lệ phân bổ tài sản, cách chọn loại tiền mã hóa hay lời khuyên đầu tư cá nhân.

Đa dạng hóa làm giảm mức phụ thuộc của danh mục vào một kết quả duy nhất

Một tài sản chiếm tỷ trọng trong danh mục càng lớn thì biến động giá của nó thường càng chi phối được kết quả danh mục. Đặt toàn bộ tài sản vào cùng một đối tượng thì kết quả danh mục phụ thuộc hoàn toàn vào đối tượng đó; sau khi phân bổ sang nhiều đối tượng, mức ảnh hưởng mà bất kỳ tài sản nào gây ra còn tùy vào tỷ trọng của nó trong danh mục.

Tuy nhiên, phân tán sang nhiều tên gọi không hẳn đã phân tán được rủi ro. Mười tài sản nếu đều phụ thuộc vào cùng một ngành, cùng một loại tài sản thế chấp hay cùng một nền tảng giao dịch thì vẫn có thể cùng lúc chịu ảnh hưởng của một sự kiện. Điều mà việc đa dạng hóa thật sự tách ra phải là những nguồn rủi ro phía sau kết quả, chứ không chỉ là số lượng tài sản hiển thị trên giao diện.

Tỷ trọng quyết định mỗi tài sản ảnh hưởng tới danh mục được bao nhiêu

Tỷ trọng danh mục là phần giá trị của một tài sản so với tổng giá trị danh mục. Giả sử một danh mục gồm ba tài sản, trong đó một tài sản chiếm 90%, hai tài sản còn lại mỗi loại chiếm 5%; dù số lượng tài sản là ba, phần lớn biến động của danh mục vẫn do tài sản thứ nhất quyết định.

Tỷ trọng còn thay đổi theo giá. Một tài sản tăng nhanh hơn những tài sản khác thì tỷ trọng của nó trong danh mục sẽ tăng; giảm nhiều hơn thì tỷ trọng sẽ xuống. Sau một thời gian, tỷ trọng thực tế có thể đã khác với tỷ lệ ghi nhận ban đầu.

Mức độ tập trung dùng để mô tả danh mục có bị một số ít mục chi phối hay không. Ngoài việc xem mục lớn nhất và tổng tỷ trọng của vài mục lớn nhất, còn có thể tính "số lượng tài sản hữu hiệu": lấy bình phương từng tỷ trọng rồi cộng lại, sau đó lấy 1 chia cho tổng này. Con số đó không phải số lượng vị thế thực tế, mà là cách quy những tỷ trọng không đều thành số lượng tài sản có tỷ trọng bằng nhau mà vẫn cho cùng mức tập trung. Phần thuyết minh của MSCI về số lượng tài sản hữu hiệu cho thấy chỉ báo này phản ánh phân bố tỷ trọng thế nào. Nó chỉ phản ánh tỷ trọng có tập trung hay không, không phản ánh tương quan giữa các tài sản, thanh khoản hay phần phụ thuộc chung.

Tương quan cho biết các tài sản trước đây có thường biến động cùng chiều hay không

Tương quan dùng một con số nằm giữa -1 và +1 để khái quát mức độ mà lợi nhuận của hai tài sản cùng biến động trong một giai đoạn quá khứ. Gần +1 nghĩa là chúng thường biến động cùng chiều; gần -1 nghĩa là chúng thường biến động ngược chiều; gần 0 nghĩa là không có quan hệ tuyến tính rõ rệt theo chiều nào.

Khi hai tài sản không luôn biến động vào cùng thời điểm và với cùng mức độ, việc một tài sản tăng hay giảm có thể bù trừ một phần biến động của tài sản kia. Vì vậy, mức biến động của danh mục không chỉ tùy vào biến động của từng tài sản, mà còn tùy vào cách các tài sản cùng biến động. Phần thuyết minh của CFA Institute về rủi ro danh mục liệt kê tỷ trọng tài sản, mức biến động của từng tài sản và tương quan là những yếu tố cùng quyết định rủi ro danh mục.

Tương quan không phải thuộc tính cố định. Kết quả tính toán chịu ảnh hưởng của khoảng thời gian được chọn, tần suất dữ liệu và giai đoạn thị trường; tương quan trước đây thấp không có nghĩa sau này vẫn thấp. Tương quan còn chủ yếu mô tả phần cùng biến động theo tuyến tính, không thể trình bày đầy đủ những tình huống như sụt giảm cực đoan, thanh khoản bị ngắt hay không khớp được lệnh.

Số lượng tài sản như nhau, mức độ phân tán vẫn có thể hoàn toàn khác

Khi so sánh hai danh mục, không thể chỉ đếm số vị thế. Bốn câu hỏi dưới đây sẽ làm đổi mức độ phân tán thực tế:

• tỷ trọng có tập trung hay không: khi một số ít mục chiếm phần lớn giá trị, những mục còn lại có thể ảnh hưởng rất ít tới danh mục;
• nguồn rủi ro có trùng lặp hay không: những tài sản khác tên có thể phụ thuộc vào cùng thị trường, cùng ngành, cùng bên phát hành, cùng tài sản thế chấp hay cùng hạ tầng kỹ thuật;
• các tài sản có thường cùng biến động hay không: những tài sản trong quá khứ biến động cùng chiều ở mức cao thì thường bù trừ biến động cho nhau ít hơn;
• phần đóng góp rủi ro có tập trung hay không: tài sản tỷ trọng nhỏ nhưng biến động rất mạnh cũng có thể đóng góp một phần lớn hơn vào biến động của danh mục.

Phần đóng góp rủi ro là mức ảnh hưởng mà một tài sản, cùng với cách nó biến động chung với những tài sản khác, tạo ra đối với biến động tổng thể của danh mục. Nó không phải một thứ với tỷ trọng vốn. Hai tài sản mỗi bên chiếm một nửa vốn cũng không nhất thiết mỗi bên đóng góp một nửa biến động.

Những nghiên cứu danh mục thời kỳ đầu đã phân biệt "số lượng tài sản nhiều" với "nguồn rủi ro khác nhau". Bài báo "Portfolio Selection" của Markowitz dùng phương sai và hiệp phương sai của lợi nhuận tài sản để chỉ ra: kết quả danh mục không chỉ tùy vào từng tài sản riêng lẻ, mà còn tùy vào việc các tài sản cùng biến động với nhau thế nào. Phương sai mô tả mức phân tán của một chuỗi lợi nhuận quanh giá trị trung bình; hiệp phương sai mô tả hai chuỗi lợi nhuận có xu hướng biến động cùng nhau hay không.

Tài sản mã hóa có thể cùng chia sẻ rủi ro thị trường và rủi ro kỹ thuật

Nắm giữ nhiều tài sản số không hẳn tạo thành nhiều nguồn rủi ro độc lập. Những token khác nhau có thể cùng lúc chịu ảnh hưởng của tâm lý thị trường tài sản mã hóa, của biến động thanh khoản hay của sự cố ở cùng một hạ tầng. Nghiên cứu học thuật cũng nhận thấy một số yếu tố thị trường chung có thể giải thích phần biến động lợi nhuận của nhiều tài sản mã hóa; "yếu tố" ở đây là động lực chung có thể làm nhiều tài sản cùng biến động, chứ không phải bản thân một đồng token nào. «Common Risk Factors in Cryptocurrency» đưa ra một phân tích thực nghiệm về loại biến động chung này.

Danh mục tài sản mã hóa còn có thể cùng chia sẻ những phần phụ thuộc sau, ngoài giá:

• nhiều token được triển khai trên cùng một blockchain, cùng phụ thuộc vào mạng đó để xử lý giao dịch;
• nhiều tài sản đi vào mạng khác qua cùng một cầu nối xuyên chuỗi hoặc cùng một tổ chức lưu ký;
• nhiều stablecoin hay tài sản được bọc cùng phụ thuộc vào một bên phát hành, một phần tài sản dự trữ hay một kênh mua lại;
• nhiều vị thế tài chính phi tập trung — tức những bản ghi hợp đồng hình thành từ các thao tác như đi vay, gửi vào hay thế chấp — dùng cùng một loại tài sản thế chấp hay cùng một nguồn dữ liệu giá;
• tài sản được để phân tán ở nhiều tài khoản, nhưng quyền ký hoặc thông tin khôi phục lại do cùng một người, một thiết bị hay một dịch vụ kiểm soát;
• nhiều tài sản được giữ trên cùng một nền tảng giao dịch, cùng chịu rủi ro truy cập và lưu ký của nền tảng đó.

Những phần phụ thuộc này cho thấy phân tán về giá, phân tán về giao thức, phân tán về mạng và phân tán về việc bảo quản không phải cùng một vấn đề. Một danh mục có thể rất phân tán ở tên token, nhưng lại tập trung cao ở mạng nền tảng hoặc ở cách bảo quản tài sản.

Tái cân bằng đưa tỷ trọng đã thay đổi trở về khoảng định trước

Tái cân bằng là việc điều chỉnh những tỷ trọng danh mục đã lệch đi trở về tỷ lệ hoặc khoảng đã đặt trước. Tác dụng của nó là thiết lập lại cấu trúc danh mục ban đầu, chứ không phải dự đoán tài sản nào sẽ tăng tiếp.

Biến động giá, dòng tiền vào ra và phần lợi nhuận do tài sản tạo ra đều có thể làm tỷ trọng lệch đi. Tái cân bằng thường cần mua bán hoặc chuyển tài sản, nên có thể phát sinh phí giao dịch, chênh lệch giá mua bán, phí mạng trên chuỗi và ảnh hưởng khi khớp lệnh; một số tài sản còn có thể khó điều chỉnh theo tỷ lệ dự kiến vì thanh khoản không đủ.

Tần suất tái cân bằng và khoảng kích hoạt sẽ ảnh hưởng tới chi phí và mức lệch tỷ trọng. Phần thuyết minh của CFA Institute về phân bổ tài sản cũng liệt kê chi phí giao dịch, thanh khoản và ràng buộc tỷ trọng là những giới hạn khi thực hiện danh mục. Không tồn tại một tần suất cố định áp dụng chung mà tách rời khỏi mục tiêu, chi phí và điều kiện tài sản cụ thể.

Đa dạng hóa không phải một thứ với phòng hộ hay phi tập trung

Đa dạng hóa phân bổ phần phụ thuộc sang nhiều nguồn rủi ro; còn phòng hộ là dùng một vị thế hay một thu xếp khác để bù trừ một rủi ro đã xác định rõ. Chẳng hạn, một giao dịch phòng hộ có thể nhắm vào biến động tỷ giá hay giá, nhưng nó sẽ mang theo những điều kiện mới như chi phí, kỳ hạn và đối tác. Đa dạng hóa không đòi hỏi mỗi rủi ro đều phải có một giao dịch ngược chiều.

Đa dạng hóa cũng khác với tính phi tập trung trong blockchain. Phi tập trung bàn về việc khâu xác thực, quản trị hay quyền kiểm soát hệ thống của mạng có tập trung vào tay một số ít bên tham gia hay không; còn đa dạng hóa danh mục bàn về cách phân bổ tỷ trọng vốn và nguồn rủi ro. Token của một mạng phi tập trung vẫn có thể chiếm tỷ trọng rất cao trong một danh mục, và tài sản do một tổ chức tập trung phát hành cũng có thể chỉ là một phần nhỏ trong danh mục.

Đa dạng hóa không xóa được phần cùng giảm và những rủi ro ngoài danh mục

Đa dạng hóa chỉ xử lý được một số vấn đề về phân bổ rủi ro, không làm cho danh mục trở nên "an toàn". Nó có vài giới hạn quan trọng:

• khi thị trường giảm trên diện rộng, nhiều tài sản có thể cùng lúc mất giá;
• tương quan trong quá khứ có thể đổi khi thị trường căng thẳng, những tài sản vốn không cùng nhịp bắt đầu biến động cùng chiều;
• những tài sản khác nhau có thể cùng ẩn chứa phần phụ thuộc vào một bên phát hành, một loại tài sản thế chấp, một nền tảng hay một mạng;
• khi thanh khoản giảm, tỷ trọng và giá trên giấy tờ có thể không thực hiện được bằng giao dịch thực tế;
• tăng số lượng tài sản sẽ tăng độ phức tạp trong việc ghi chép, bảo quản, chi phí và vận hành;
• khi mẫu dữ liệu quá ngắn hoặc lịch sử tài sản còn ít, phần ước lượng tương quan và biến động có thể không ổn định;
• đa dạng hóa không xóa được rủi ro lừa đảo, lộ khóa riêng tư, lỗ hổng hợp đồng hay sự cố của bên lưu ký.

Đa dạng hóa còn có thể khiến danh mục chỉ hưởng một phần mức tăng khi một tài sản tăng mạnh. Nó làm đổi cách những kết quả khác nhau ảnh hưởng tới danh mục, nhưng không định trước kết quả nào tốt hơn.

Muốn đánh giá mức độ phân tán thì phải xem cả vị thế và phần phụ thuộc chung

Khi mô tả mức độ phân tán của một danh mục, có thể lần lượt kiểm tra những thông tin sau, chứ không nên đưa thẳng ra kết luận "đã phân tán" hay "chưa phân tán":

1. danh mục gồm những tài sản nào, tỷ trọng thực tế của từng tài sản là bao nhiêu;
2. mục lớn nhất và vài mục lớn nhất chiếm bao nhiêu giá trị danh mục;
3. biến động giá của từng tài sản có bị những yếu tố tương tự thúc đẩy trong thời gian dài hay không;
4. những tài sản nào phụ thuộc vào cùng một bên phát hành, mạng, tài sản thế chấp, nền tảng hay thu xếp lưu ký;
5. phần đóng góp của từng tài sản vào biến động tổng thể có tập trung hay không;
6. sau khi tỷ trọng thay đổi thì có điều chỉnh lại theo một bộ quy tắc định trước hay không;
7. phí giao dịch, thanh khoản và các giới hạn vận hành có cản trở việc điều chỉnh thực tế hay không.

Những thông tin này trả lời về cấu trúc danh mục, không tự động cho ra kết luận rằng một danh mục nào đó phù hợp với một người cụ thể. Mục tiêu cá nhân, tình hình tài chính và khả năng chịu tổn thất thuộc về một phán đoán phù hợp khác, không thể chỉ dựa vào mức độ phân tán mà quyết định.

Câu hỏi thường gặp

Nắm giữ càng nhiều loại tiền mã hóa thì mức độ phân tán càng cao?

Không hẳn. Nhiều token có thể biến động cùng chiều ở mức cao, cũng có thể cùng phụ thuộc vào một mạng, một loại tài sản thế chấp, một cầu nối xuyên chuỗi, một nền tảng hay một dịch vụ lưu ký. Còn phải xem tỷ trọng, tương quan và phần phụ thuộc nền tảng.

Tương quan thấp thì có nghĩa rủi ro thấp?

Không. Tương quan thấp chỉ nói lên hai tài sản không thường biến động cùng chiều trong mẫu quá khứ đã chọn. Bản thân một tài sản vẫn có thể biến động rất mạnh, thiếu thanh khoản hay gặp sự cố riêng, hơn nữa tương quan sẽ đổi theo thời gian.

Danh mục tỷ trọng bằng nhau nhất định phân tán hơn danh mục theo vốn hóa?

Không hẳn. Tỷ trọng bằng nhau có thể giảm mức tập trung của tỷ trọng vốn, nhưng các tài sản vẫn có thể cùng chịu những nguồn rủi ro giống nhau; còn danh mục theo vốn hóa thì có thể tập trung vì một số ít mục vốn hóa lớn chiếm tỷ trọng cao. Hai cách còn tạo ra những điều kiện giao dịch, thanh khoản và tái cân bằng khác nhau.

Đa dạng hóa có tránh được thua lỗ không?

Không. Đa dạng hóa không ngăn được cả thị trường giảm, cũng không xóa được rủi ro từ bản thân tài sản, từ nền tảng, mạng, thanh khoản hay vận hành.

Để tài sản ở nhiều ví thì có phải là đa dạng hóa?

Việc đó có thể tách ra một phần rủi ro về thiết bị hay tài khoản, nhưng nếu mọi ví đều dùng chung một thông tin khôi phục, do cùng một dịch vụ kiểm soát, hoặc nằm trên cùng một thiết bị đã bị xâm nhập, thì phần phụ thuộc then chốt vẫn tập trung. Số lượng ví và mức độ phân tán rủi ro giá tài sản cũng là hai vấn đề khác nhau.

Khái niệm liên quan

Tìm hiểu thêm về tài sản số, stablecoin, token mã hóa và lưu ký tài sản mã hóa, hoặc trở lại bảng thuật ngữ tiền mã hóa.

Nguồn

• Harry Markowitz: "Portfolio Selection" — nghiên cứu nền tảng giải thích lợi nhuận và biến động của danh mục qua tỷ trọng tài sản, phương sai và hiệp phương sai.
• CFA Institute: Portfolio Risk and Return — Part I — quan hệ giữa tỷ trọng danh mục, biến động tài sản, tương quan và rủi ro danh mục.
• CFA Institute: Principles of Asset Allocation — những giới hạn khi thực hiện như ràng buộc tỷ trọng, tái cân bằng, chi phí giao dịch và thanh khoản.
• MSCI: How Concentrated Are Small Caps Today? — ví dụ tính số lượng tài sản hữu hiệu và mức tập trung tỷ trọng.
• The Journal of Finance: Common Risk Factors in Cryptocurrency — nghiên cứu thực nghiệm về những yếu tố chung gồm thị trường, quy mô và động lượng của tài sản mã hóa.